Ας μιλήσουμε λίγο για τον καινούργιο δίσκο σου. Ξεκίνησες έχοντας στο νου κάποια κεντρική ιδέα ή ήθελες απλά να κάνεις μια συλλογή τραγουδιών;
Μ.Φ.: Ξεκίνησα να δουλεύω μια άλλη συλλογή τραγουδιών και τα τραγούδια αυτά προέκυψαν στην πορεία, ενώ επεξεργαζόμουν τα άλλα. Προσπάθησα να τα ταιριάξω μέσα στα τραγούδια που προϋπήρχαν αλλά ήταν μιας άλλης οικογένειας, οπότε αποφάσισα να δώσω την έμφαση εκεί. Υπάρχει ένας κεντρικός προβληματισμός που έχει να κάνει με τον χρόνο αλλά αυτό δεν είναι δεσμευτικό. Νομίζω ότι είναι τραγούδια μιας εποχής περισσότερο παρά μιας ιδιοτροπίας.

Οπότε υπάρχει άλλος ένας δίσκος έτοιμος;
Μ.Φ.: Υπάρχει άλλος ένας δίσκος ο οποίος δεν είναι ακριβώς έτοιμος αλλά το υλικό υπάρχει και είναι ολοκληρωμένο.

Στο τραγούδι Η Δική Σου Ζωή εμφανίζεσαι περισσότερο αισιόδοξος απ’ ό,τι σε έχουμε συνηθίσει, περισσότερο φωτεινός, ρυθμικός. Μοιάζει περισσότερο με χιτ από οτιδήποτε άλλο έχεις κάνει. Και το βιντεοκλίπ του ακόμα είναι πολύ εύθυμο.
Μ.Φ.: Δεν ξέρω... Νομίζω ότι προσπάθησα να εξυπηρετήσω αυτό που ήθελα να πω μέσα στο τραγούδι. Είναι ένα τραγούδι χειραφέτησης περισσότερο και αυτό που προτείνεται μέσα στο τραγούδι φωτογραφίζει και αυτό που σου έλεγα προγουμένως, μια στιγμή. Δεν είναι να το πάρει κανείς σαν μια επιταγή που μπορεί να εισπραχθεί ανά πάσα στιγμή. Γιατί δεν είναι μόνο η δική σου ζωή, είναι και η ζωή των άλλων και η δική σου ζωή περνάει μέσα από τη ζωή των άλλων. Και γίνεται μέσα από τη ζωή των άλλων.

Το τραγούδι Το Τέλος Του Κόσμου μοιάζει με έναν κατάλογο των πιθανών τρόπων που μπορεί να τελειώσει αυτός ο κόσμος. Εσύ, έχοντας στο νου την μέχρι τώρα πορεία του ανθρώπινου πολιτισμού, ποιον από αυτούς τους τρόπους θα θεωρούσες πιο ταιριαστό για να τελειώσει το πανηγύρι;
Μ.Φ.: Πριν από λίγες μέρες πέθανε ο Levi-Strauss, του οποίου η θεωρία, σε ένα μακροεπίπεδο, κατέληγε ότι ο άνθρωπος θα αυτοκαταστραφεί και θα καταστρέψει και τον πλανήτη. Φαίνεται ότι η ανθρωπότητα τείνει στο να απελευθερώνει δυνάμεις τις οποίες δεν είναι σε θέση να ελέγξει και φοβάμαι ότι δεν είναι σε θέση να ελέγξει και τον εαυτό της. Το τραγούδι δεν παίζει βέβαια ακριβώς με αυτό. Παίζει κυρίως με τα φοβικά σύνδρομα που πάντα έχουν ένα κοινό, πάντα τραμοκρατούν και πάντα με έναν τρόπο είναι επίκαιρα και εμπορικά. Όχι πως είναι εμπορικό το τραγούδι αυτό... (γέλια)

Ο δίσκος αυτός, εκτός από στούντιο, ηχογραφήθηκε και στα σπίτια κάποιων εκ των συνεργατών σου. Βλέπεις να έρχεται μια εποχή που θα κλείσουν τα στούντιο και ο καθένας θα φτιάχνει τη μουσική του στο σπίτι του; Και κατά πόσο αυτό θα είναι τελικά προς όφελος της μουσικής;
Μ.Φ.: Νομίζω ότι έχει έρθει ήδη αυτή η εποχή. Κοίταξε, τίποτα δεν είναι μονοσήμαντο. Στην τέχνη, ακόμα και στις τεχνικές της πλευρές, υπάρχει αμφισημία. Δηλαδή, από τη μία εμπλουτίζεται ο ρόλος μας, από την άλλη υπάρχουν και κάποιες δυνατότητες στα μεγάλα στούντιο που εμείς δεν μπορούμε να τις πλησιάσουμε. Εμείς θέλαμε να το συνθέσουμε αυτό, δηλαδή εκεί που χρειαζόταν να αξιοποιήσουμε τις δυνατότητες ενός μεγάλου στούντιο – νομίζω αυτό κάνει και ο περισσότερος συναδελφικός κόσμος – πήγαμε εκεί, και εκεί που ήταν πιο ελέγξιμα τα πράγματα, μείναμε σπίτια μας.

Ήθελα να σε ρωτήσω τώρα για τρεις καλλιτέχνες με τους οποίους συνεργάστηκες ως παραγωγός, να μου πεις τι ξεχώρισες στον καθένα. Και ξεκινάω από τον Mark Eitzel (ηγέτης των American Music Club, με τον οποίο συνεργάστηκε αναλαμβάνοντας την παραγωγή του The Ugly American, που κυκλοφόρησε το 2002). Ήταν ήρωάς σου;
Μ.Φ.: Σε ένα μεγάλο βαθμό είχα ακούσει τους δίσκους των American Music Club. Νομίζω είχα κάνει 2 προσωπικούς δίσκους μονάχα όταν συνεργαστήκαμε. Αυτή είναι μία παραγωγή η οποία μου ανατέθηκε, δηλαδή η εταιρεία του έψαχνε κάποιον που να γνωρίζει τα περί ελληνικού ρεπερτορίου αλλά παράλληλα να είναι εξοικιωμένος με τη μουσική ατμόσφαιρα αυτή. Και βρέθηκα εγώ.

Σε επέλεξαν δηλαδή.
Μ.Φ.: Ναι. Είχε μια συνέχεια η συνεργασία μας αυτή, η οποία δεν αποτυπώθηκε αλλά το μέλλον είναι ανοιχτό.

Ο Μύρωνας Στρατής;
Μ.Φ.: Με τον Μύρωνα Στρατή γνωριστήκαμε με αφορμή το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, όπου και εκεί δούλευα στην παραγωγή, και συνεργαστήκαμε καθέτως, δηλαδή βοήθησα κι εγώ στις παραγωγές τις δικές του, βοήθησε κι αυτός στις παραγωγές τις δικές μου. Με ένα τρόπο, μπλεχτήκαμε σε βάθος. Χαίρομαι που πηγαίνει καλά και πιστεύω ότι δεν θα με διαψεύσει.

Και ο Δημήτρης Αρναούτης;
Μ.Φ.: Με τον Δημήτρη Αρναούτη, συμπτωματικά, γνωριστήκαμε εδώ ακριβώς που βρισκόμαστε (στο καμαρίνι του Σταυρού Του Νότου). Μου έφερε μια συλλογή με τα τραγούδια του και πριν τα ακούσω ήξερα, με τον τρόπο που μου τα πρότεινε, ότι άξιζε τον κόπο. Συνεργαστήκαμε και με τον Μύρωνα στην παραγωγή του Δημήτρη. Ήταν ένας ήδη ολοκληρωμένος τραγουδοποιός όταν τον συνάντησα – όχι πως αυτό τελειώνει ποτέ, αλλά νομίζω δεν είχα να προσθέσω και πολλά πράγματα όσον αφορά το υλικό και το στίγμα του.

Ανέφερες πριν το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και ήθελα να σε ρωτήσω σχετικά. Ο θεσμός αυτός πυροβολήθηκε μαζικά τα τελευταία χρόνια, από τότε που αναστήθηκε. Τι έχεις να πεις εσύ;
Μ.Φ.: Κοίταξε, πυροβολήθηκε και εξέπνευσε! (δυνατά γέλια) Πυροβολήθηκε τόσο που εξέπνευσε. Εγώ δούλεψα τα δύο πρώτα χρόνια και έπειτα οι δρόμοι μας με την ΕΡΤ χώρισαν. Θα ήθελα να υπάρξει ξανά αλλά θα προτιμούσα να είναι ένα φεστιβάλ ανοιχτό, που θα υποστήριζε τις δισκογραφικές προσπάθειες των καλλιτεχνών και δεν θα άρχιζε και θα τελείωνε στις μέρες της δημοσιότητάς του. Χωρίς να λέω ότι αυτό δεν είναι απαραίτητο και ουσιώδες για να σταθεί ένα τέτοιο εγχείρημα.

Μέχρι στιγμής έχεις παρουσιάσει μόνο τραγούδια. Με την καθαρά οργανική μουσική θα ήθελες να ασχοληθείς; Π.χ. θα ήθελες να γράψεις το soundtrack μιας ταινίας;
Μ.Φ.: Σκεφτόμουν κάποτε ότι θα έπρεπε να πάρω και να συρράψω όλα τα μουσικά θέματα που έχω γράψει ως παραγωγός και ίσως να έκανα έναν δίσκο ορχηστρικής μουσικής. (γέλια) Κοίταξε, δεν τέθηκα ποτέ απέναντι σε αυτή την πρόκληση. Υποθέτω ότι ίσως να τα κατάφερνα αλλά πάντοτε ήταν πιο ζεστό το αίτημα του να αποτυπωθεί κάτι ακόμα από την πλευρά του τραγουδιού. Δεν έφτασα στο σημείο να γράψω τη μουσική για μια υποθετική ταινία και επίσης δεν μου έγινε και κάποια σοβαρή πρόταση από κάποιο σκηνοθέτη – απ’ ό,τι θυμάμαι τουλάχιστον. Ή ακόμα κι αν ήταν σοβαρή η πρόταση, εγώ δεν την εξέλαβα ως τέτοια. (δυνατά γέλια)

Κάποιος που είναι δηλωμένος βιβλιοφάγος και αμερικανόφιλος πώς νιώθει σε μια χώρα όπου ελάχιστοι διαβάζουν και όπου οι περισσότεροι μισούν τους Αμερικανούς;
Μ.Φ.: Σαν στο σπίτι του! (δυνατά γέλια) Κοίταξε, είμαι ένας άνθρωπος με αριστερές καταβολές και – θέλω να πιστεύω – με αριστερό παρόν. Χωρίς να θέλω να μετριάσω τον ωμά αντιδραστικό ρόλο που έχουν παίξει οι Ηνωμένες Πολιτείες τον 20ό αιώνα, ιδιαίτερα από τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, και ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, σε αυτή τη χώρα ανέπνευσε μία κουλτούρα η οποία με κέρδισε από πολύ νωρίς. Και από την πλευρά της λογοτεχνίας και, κυρίως, από τη μουσική – η αίσθηση της ελευθερίας, του ανοιχτού χώρου, της περιπλάνησης, του στροβιλισμού μέσα στην απεραντοσύνη, ήταν πράγματα που στοιχειώνουν τα όνειρά μου από όταν ήμουν παιδί. Όπως λέει και το τραγούδι του Αγγελάκα, ίσως να αναφέρομαι σε μία πολύ δικιά μου, σε μία «ιδιωτική» Αμερική. Ούτε οι Αμερικανοί είναι ιδιαίτερα βιβλιόφιλοι, μη νομίζεις... (γέλια) Αλλά ξέρεις τι; Αναγνωρίζουμε τις συγγένειές μας σε κάποιες μειοψηφίες που, επειδή είναι τόσο δημιουργικές και τόσο ξεχωριστές, χαρακτηρίζουν έναν ολόκληρο κόσμο. Μπορούμε να το δούμε και ιστορικά, δηλαδή αν δεις ότι κάποιοι άνθρωποι έμειναν να χαρακτηρίζουν την εποχή τους ενώ τότε ήταν κατάπτυστοι και δεν τους εκτιμούσε κανείς. Ίσως κάτι τέτοιο συμβαίνει και με τον τρόπο που εκλαμβάνω εγώ την κουλτούρα αυτή. Όταν κοιτάμε την Αμερική, κοιτάμε, με έναν τρόπο, το μέλλον. Από τη μία είναι ζοφερό, από την άλλη είναι γοητευτικό τουλάχιστον.

Έχεις πει «δεν πιστεύω στο ταλέντο». Αυτό, πέρα από το αν συμφωνεί κανείς ή διαφωνεί, έρχεται σε τρομερή αντίθεση με αυτά που λένε οι περισσότεροι συνάδελφοί σου, οι οποίοι συνεχώς μιλάνε για ταλέντο και τίποτα άλλο. Θέλεις να αναπτύξεις λίγο τις απόψεις σου πάνω σε αυτό;
Μ.Φ.: Στην εποχή μας το ταλέντο προβάλλεται όλο και περισσότερο σαν αυταξία – υπάρχει και η αντίστοιχη εκπομπή: Ελλάδα έχεις ταλέντο, Βρετανία έχεις ταλέντο κλπ. Σε κάθε χώρα δεν υπάρχει μια αντίστοιχη τέτοια εκπομπή; Άρα όλοι έχουν ταλέντο! (γέλια) Άρα τι κάνει τη διαφορά; Νομίζω τη διαφορά την κάνει το πάθος, δεν ξέρω ποια άλλη λέξη θα ταίριαζε καλύτερα...

Η δουλειά;
Μ.Φ.: Δεν θέλω να πω δουλειά. Θα προτιμούσα τη λέξη δέσμευση ή αγώνας. Και ίσως να ταιριάζει περισσότερο από όλες η λέξη αγάπη. Όταν αγαπάς κάτι, μπορείς να τραγουδήσεις για αυτό ακόμα κι αν δεν έχεις φωνητικές χορδές. Κι ίσως οι άνθρωποι που δεν έχουν φωνητικές χορδές, με έναν τρόπο, να έχουν να πουν περισσότερα. Και ξέρεις, έχω γνωρίσει πάρα πολλούς μουσικούς οι οποίοι έχουν μια μεγάλη ευχέρεια στο να διαβάζουν μουσική, να αποστηθίζουν μουσική κλπ. και όμως οι δημιουργικές τους δυνάμεις να είναι βραχυκυκλωμένες. Και υπάρχουν παιδιά που δεν ξέρουν να τραγουδήσουν τρεις νότες κι όμως αυτά έχουν να σου πουν πράγματα. Επειδή θέλουν να πουν πράγματα.

Επικρατούν γενικά οι τραγουδοποιοί στο σύγχρονο ελληνικό τραγούδι και στο παγκόσμιο.
Μ.Φ.: Περισσότερο στο παγκόσμιο.

Έστω. Αν κάποιος γύριζε και σου έλεγε ότι η κατάντια της ελληνικής μουσικής οφείλεται στην επικράτηση αυτή των τραγουδοποιών, εσύ τι θα έλεγες;
Μ.Φ.: Κατ’ αρχάς ξεκινάμε με ένα δεδομένο το οποίο δεν είμαι υποχρεωμένος να το δεχτώ! Και αναφέρομαι στο σκέλος περί «κατάντιας»...

Ας υποθέσουμε όμως ότι η δήλωση είναι συνολικά η παραπάνω...
Μ.Φ.: Διαφωνώ λοιπόν και στα δύο! (δυνατά γέλια) Διαφωνώ δίνοντας έμφαση και στα δύο σκέλη.

Τελειώνοντας, ήθελα να μιλήσουμε λίγο για το φετινό σας πρόγραμμα με τον Πορτοκάλογλου και τον Ζιώγαλα. Η είδηση της συνεργασίας σας με έκανε να αναρωτηθώ πώς και δεν είχε συμβεί νωρίτερα, μου φάνηκε πολύ ταιριαστή η σύμπραξή σας.
Μ.Φ.: Με τον Νίκο Ζιώγαλα έχουμε συνεργαστεί αρκετές φορές στο παρελθόν και δισκογραφικά και στο πάλκο. Με τον Πορτοκάλογλου είχα συνεργαστεί δισκογραφικά, περιστασιακά, όχι σε ολοκληρωμένη δουλειά. Με τον Ζιώγαλα έχουμε συζητήσει αρκετές φορές, δεν θυμάμαι πόσες, να συνεργαστούμε. Είναι από τους πρώτους ανθρώπους που γνώρισα και από τους πρώτους που ήθελα να γνωρίσω, ήταν μια από τις πιο δυνατές αναφορές μου. Τον γνώρισα πριν ξεκινήσω στη δισκογραφία αλλά μέχρι σήμερα δεν είχε προκύψει κάτι. Είχαμε ένα φαινόμενο ασυγχρονικότητας. Τώρα πετύχαμε τελικά τη σωστή στιγμή.

Η ιδέα ήταν κάποιου από τους τρεις;
Μ.Φ.: Η ιδέα προϋπήρχε, καμιά 15ετία τώρα... Και πάντα συζητιέται αλλά ποτέ δεν προκύπτει...

Είδα από τις πρόβες σας ότι είστε σχεδόν σε όλο το πρόγραμμα και οι τρεις σας μαζί πάνω στη σκηνή...
Μ.Φ.: Ναι, είμαστε. Είναι επειδή το υλικό του ενός πηγαίνει τόσο πολύ στον άλλον που μπορεί να προσφέρει σε πολλά επίπεδα. Και αυτό είναι και το ζητούμενο: μέσα από τους άλλους να δούμε διαφορετικές εκδοχές του εαυτού μας. Αυτή είναι και η πρόκληση του πράγματος. Δηλαδή θα μπορούσε να γίνει πολύ εύκολα μια σύμπραξη με διαχωριστικές γραμμές και ο καθένας να παίζει το ρεπερτόριό του, αυτό θα ήταν το πιο εύκολο. Εμείς όμως ξεκινήσαμε από το μηδέν και το δουλεύουμε πάνω από δυόμιση μήνες όλο αυτό. Κι αν είχαμε άλλους δυόμιση μήνες, θα συνεχίζαμε να δουλεύουμε.

Η δισκογραφία του Μανώλη Φάμελλου
Με τους Ποδηλάτες
1. Μανώλης Φάμελλος Και Οι Ποδηλάτες (1993), επανεκδόθηκε το 1995 με επιπλέον 5 ανέκδοτα τραγούδια
2. Στο Πάρκο Των Σκύλων (1996)
3. Μαύρη Αγάπη (1998)
Σόλο
4. Καθώς Μικραίνει Η Μέρα (1999)
5. Ένα Μεγάλο Φωτεινό Καλοκαίρι (2000), single
6. Η Ευτυχία Είναι Αυτό... (2000)
7. Ένα Μεγάλο Φωτεινό Καλοκαίρι (Remixes) (2001)
8. Χαρταετός (2002), single
9. Μια Πολιτεία Στο Βυθό (2003)
10. Ποτέ Όπως Πριν (2005), διπλό άλμπουμ
11. Η Ψυχή Του Πάρτυ (2006)
12. Ο Δρόμος Που Ανοίγεται (2007), συλλογή remasters συν 2 καινούργια τραγούδια
13. Η Στιγμή Που Κρατάει Για Πάντα (2009)

Επισκεφτείτε το επίσημο site του Μανώλη Φάμελλου στη διεύθυνση: www.famellos.gr
Φωτογραφίες Μανώλη Φάμελλου: Ειρήνη Μιχοπούλου