Κείμενο: Δώρα Παπαδοπούλου
Ελένη Καραΐνδρου, Θόδωρος Αγγελόπουλος: Μουσική εικονογράφηση
Δημοσιεύθηκε: 26.06.2011, 15:02
«Είχε έρθει στο σπίτι μου λίγο προτού γυρίσει τον "Μεγαλέξανδρο"», λέει η Ελένη Καραΐνδρου περιγράφοντας το πως γνώρισε το Θόδωρο Αγγελόπουλο σε συνέντευξή της στην εφημερίδα “Το Βήμα” και στο συντάκτη Γιώργο Σκίντσα το 2000. Κάπου στις αρχές του 1980 θα συμπλήρωνα εγώ. Και συνεχίζει: «Μιλούσε με πάθος γι' αυτή την ταινία και λίγο μετά, όταν άρχισε να οργανώνει την παραγωγή, με κάλεσε μαζί με τον Χριστόδουλο Χάλαρη για να γράψουμε τη μουσική. Οταν γύρισα σπίτι μου, τον πήρα τηλέφωνο και του είπα: "Εγώ έχω μάθει να λειτουργώ μόνη μου, ας το αφήσουμε για αργότερα". Και το αφήσαμε. Με ξαναφώναξε να συνεργαστούμε στο "Ταξίδι στα Κύθηρα". Αλλά είχε ακόμη τις αντιστάσεις του απέναντί μου.
Όταν πήγα στο γραφείο του, μου είπε ότι τα τελευταία δύο χρόνια άκουγε το "Κοντσέρτο για δύο μαντολίνα" του Βιβάλντι και η μουσική θα ήθελε να βασίζεται σε αυτό το έργο. Πάλι δεν με αποδέχθηκε, αν και το 1982 μου είχαν δώσει το βραβείο μουσικής στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τη μουσική στη "Ρόζα" του Χριστόφορου Χριστοφή. Και καλά έκανε. Συνεργαστήκαμε όταν του αντιπρότεινα να μου πει το σενάριο της ταινίας, να γράψω εγώ τη μουσική που ήθελα και μετά να δούμε. Δέχθηκε. Την επόμενη ημέρα το πρωί του πήγα την κασέτα με τα μουσικά θέματα λέγοντάς του: "Δύο χρόνια άκουγες Βιβάλντι, ας μη μου απαντήσεις αμέσως". Το απόγευμα με πήρε τηλέφωνο και μου είπε: "Καλό είναι, μου κάνει". Επειδή εγώ ξέρω πόσο λιτός είναι ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, κατάλαβα ότι ο δρόμος επικοινωνίας μεταξύ μας είχε ανοίξει».
Κάπως έτσι ξεκίνησε ο κοινός καλλιτεχνικός βίος Καραΐνδρου και Αγγελόπουλου, το 1984, με την ταινία Ταξίδι στα Κύθηρα. Για να ακολουθήσουν οι ταινίες Ο μελισσοκόμος (1987), Τοπίο στην ομίχλη (1988), Το βλέμμα του Οδυσσέα (1991), Μία αιωνιότητα και μια μέρα (1998), Το λιβάδι που δακρύζει (2004), Η σκόνη του χρόνου (2008). Δεν είναι ένα αμιγώς μουσικό δίδυμο. Είναι ένα μουσικοκινηματογραφικό δίδυμο. Και είναι σίγουρα μία καλλιτεχνική σύμπραξη που κρατάει πια πολλά χρόνια. Κι εκεί που νομίζεις πως αυτή η καλλιτεχνική διαδρομή εκ των πραγμάτων πιθανότατα έχει κάνει τον κύκλο της ή έχει δώσει τα περισσότερα από αυτά που έχει να δώσει, έρχεται κάθε φορά η επόμενη συνεργασία να σε διαψεύσει. Κι αυτό γιατί, όσο κι αν θεωρούμε εκ των προτέρων γνωστό το δρόμο που ακολουθούν οι δύο καλλιτέχνες, γιατί αναμφίβολα ο καθένας διατηρεί το προσωπικό του ύφος, τις καταβολές και τα οράματά του που μαζί χτίζουν το καλλιτεχνικό του προφίλ, κάθε φορά μας εμφανίζουν κι ένα καινούργιο μονοπάτι στη διαδρομή αυτή. Δεν είναι καθόλου τυχαίο πως κάθε επόμενη σύμπραξη των δύο αναμένεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον και προσμονή.Τίθεται αυτόματα το εξής ερώτημα: Τι θα ήταν οι ταινίες του Αγγελόπουλου χωρίς τη μουσική της Καραΐνδρου; Το ίδιο ερώτημα μπορεί να τεθεί και αντίστροφα: Ποια πορεία θα είχαν ακολουθήσει οι μουσικές της Καραΐνδρου αν δεν είχαν προηγουμένως ντύσει τις ταινίες του Αγγελόπουλου; Μιας και είναι υποθετικά ερωτήματα και τα δύο, δε μπορούν να πάρουν ξεκάθαρη απάντηση. Μπορεί πολλά. Μπορεί περισσότερα. Μπορεί και πολύ λιγότερα. Μία υποθετική ερώτηση μπορεί να δημιουργήσει μία απογοήτευση ή μια φαντασίωση. Τίποτα όμως δεν είναι ικανό να αναιρέσει την πραγματικότητα. Η ουσια είναι να δούμε την πραγματικότητα γιατί αυτή στην πράξη αναδεικνύει την τέχνη είναι αυτή που μας οδηγεί τελικά στο ιδεατό και το οραματικό του πράγματος.
Αυτή λοιπόν η πραγματικότητα καταδεικνύει πως ο Θόδωρος Αγγελόπουλος και η Ελένη Καραΐνδρου αποτελούν ένα μοναδικό και περίτεχνα δημιουργικό ζευγάρι στην τέχνη, που ο ένας τροφοδοτεί τον άλλον. Είναι σχεδόν αδύνατο να φανταστεί πια κανείς φιλμ του Αγγελόπουλου (χωρίς βέβαια να θέλουμε να καθοδηγήσουμε τις μελλοντικές επιλογές του σκηνοθέτη ή της συνθέτριας), χωρίς τη μουσική της Καραΐνδρου. Οι οποίοι ενώνοντας δύο διαφορετικές εκφάνσεις της όπως είναι η μουσική και ο κινηματογράφος κατάφεραν να εξελίξουν αυτό το συνδυασμό σε μία διαφορετική μορφή τέχνης, αυτόνομη και αυτοσυντήρητη. Θα μπορούσε κάποιος εύκολα να πει πως Καραΐνδρου και Αγγελόπουλος μαζί δεν κάνουν μόνο ούτε κινηματογράφο, ούτε μουσική. Κάνουν μαζί κάτι άλλο, κάτι καινούργιο. Κάνουν, ας πούμε, μια μουσική εικονογράφηση.
Ο συντάκτης του διαδικτυακού μουσικού περιοδικού Avopolis Χάρης Συμβουλίδης, που φιλοξένησε συνέντευξη της δημιουργού το 2009, τη ρωτά κάποια στιγμή στη ροή της κουβέντας: “Αν θα πρέπει να περιγράφατε σε κάποιον ας πούμε πολύ νέο τη σχέση σας ως δημιουργού με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, πού θα εστιάζατε;”
Για να πάρει την απάντηση: «Θα έλεγα ότι η μουσική είναι μια τέχνη εντελώς αφηρημένη, η οποία υπακούει στους δικούς της νόμους. Γι’ αυτό και, ακόμα και όταν ένας συνθέτης κληθεί να συνυπάρξει με έναν σκηνοθέτη γράφοντας τη μουσική για μια ταινία, ο ένας δίνει αφορμές στον άλλον. Στον αμερικάνικο ειδικά κινηματογράφο υπάρχει όμως μια τάση
οι συνθέτες των soundtrack να περιγράφουν απλώς σκηνές – αυτού του είδους η μουσική, η περιγραφική, δεν με ενδιαφέρει καθόλου, παρ’ όλο που κατά καιρούς με προσεγγίζουν με τέτοιες προτάσεις – πιο πρόσφατα από τη Χιλή, παλιότερα και από την Κίνα. Με ενδιαφέρει η μουσική αντιστικτική, που να δημιουργεί δηλαδή μια χημεία με την εικόνα, ένα πάντρεμα, το οποίο τελικά να γίνεται κάτι τρίτο. Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος υπήρξε για μένα μια πολύ σημαντική συνάντηση και δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι κάνω μουσικές επενδύσεις στις ταινίες του. Θα το περιέγραφα ως μια παράλληλη συνδημιουργία, γιατί ούτε ο Θόδωρος πιστεύει στην περιγραφική μουσική στον κινηματογράφο. Γι’ αυτό και με έχει αφήσει εντελώς ελεύθερη – ή, για να ακριβολογούμε, την πήρα εγώ εξ’ αρχής την ελευθερία από μόνη μου, κι εκείνος το δέχτηκε!».
Σε τούτη εδώ τη φράση κρύβεται πραγματικά όλη η ουσία: “Με ενδιαφέρει η μουσική αντιστικτική, που να δημιουργεί δηλαδή μια χημεία με την εικόνα, ένα πάντρεμα, το οποίο τελικά να γίνεται κάτι τρίτο”. Αυτή η ιδιότυπη αντίστιξη, αυτή το ταίριασμα αντίληψης και οράματος είναι που φτιάχνει ένα νέο είδος μουσικοκινηματογραφικής τέχνης. Είναι κάτι που πολύ εύκολα το καταλαβαίνουμε αν μηδενίσουμε τον ήχο σε μία ταινία του Αγγελόπουλου. Κάτι λείπει. Το ίδιο εύκολα φέρνουμε συγκεκριμένες εικόνες στο μυαλό, ακόμη κι αν δεν προέρχονται από τις συγκεκριμένες ταινίες, αλλά πάντα στο πνεύμα αυτών, όταν ακούμε με κλειστά μάτια μουσική της Καραΐνδρου. Με όρους καθαρά επιστημονικούς, θα μπορούσαμε να το περιγράψουμε ως δύο χημικά στοιχεία, σημαντικά και αναγκαία και τα δύο, που εν τη ενώσι τους παράγουν μία χημική ένωση τελείως διαφορετική αλλά το ίδιο ή και περισσότερο σημαντική. Η ένωση υδρογόνου και οξυγόνου σε νερό θα μπορούσε να είναι το τέλειο χημικό παράδειγμα. Και ο ίδιος ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, παραδέχεται πως υπάρχει μία μοναδική χημεία μεταξύ τους. Λέει πολύ χαρακτηριστικά πως ειδικά στη Σκόνη του χρόνου, αισθάνεται ότι η μουσική της συνομιλεί με ένα μοναδικό τρόπο με την εικόνα. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι σε αυτή την έννοια της μουσικής εικονογράφησης Καραΐνδρου και Αγγελόπουλος έχουν βάλει ανεξίτηλα τη σφραγίδα τους.
Οι ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου δεν είναι παρά αμέτρητες κινηματογραφικές εικόνες. Δεν εστιάζουν στο πρόσωπο ή στο λόγο. Εστιάζει σε αυτό που κρύβεται πίσω από τα πρόσωπα και τα λόγια. Ένα τοπίο, ένα βλέμμα, μία κίνηση, μία χειρονομία, δύο λέξεις, ένα αντικείμενο, μία φωνή, το καθένα δεν είναι παρά μία αυτόνομη εικόνα. Μία εικόνα που από μόνη της μπορεί να πει πολλά. Κι όλα αυτά μαζί φτιάχνουν μία αλληλουχία εικόνων. Και έχεις έτσι ένα στόρυ, ένα σενάριο, που δεν είναι τελικά μία ιστορία αλλά μία φιλοσοφία, μία στάση, μία αντίληψη για τη ζωή. Εκεί έρχεται και κολλάει η μουσική. Είναι ο λόγος που αρθρώνει αυτή τη φιλοσοφία. Είναι η πνοή σε αυτή την αντίληψη. Διότι αυτό ακριβώς κάνει η μουσική της Καραΐνδρου. Ζωντανεύει την εικόνα. Ξέρουμε άλλωστε πολύ καλά πως ο κόσμος μας δεν είναι τίποτε άλλο παρά εικόνες και ήχοι, σε κάθε μας βήμα, σε κάθε μας σκέψη και σε κάθε μας πράξη. Κι όταν αυτές βρίσκονται σε μία ισορροπία, τότε και ο βίος μας είναι αρμονικός. Μία αρμονία που στους καιρούς μας έχει διαταραχθεί από θολές και δυσδιάκριτες εικόνες και δυνατούς θορύβους.
Αξίζει τον κόπο, μέχρι την επόμενη ταινία του Αγγελόπουλου που θα ντυθεί με μουσικές της Καραΐνδρου και που ελπίζουμε πως δεν είναι μακριά και πως έλθει, να ανατρέξει κανείς στις επτά συνολικά ως τώρα μουσικές εικονογραφήσεις τους, ξεκινώντας από το Ταξίδι στα Κύθηρα, ιδιαίτερα αν δεν τις έχει παρακολουθήσει ως τώρα. Είναι βέβαιο πως θα αφουγκραστεί αυτή την ιδιαίτερη μορφή τέχνης που δημιουργούν οι δύο καλλιτέχνες που σε αγγίζει εκεί που πονάς και κατά κάποιο τρόπο και γίνεται κάτι σαν γλυκιά εμμονή όταν φύγεις από την κινηματογραφική αίθουσα ή πατήσεις το stop στο dvd. Θα ανακαλύψετε σίγουρα πολλά καρέ που έχει χάσει από την ταινία της ζωής σας.
Φιλμογραφία Θόδωρου Αγγελόπουλου ντυμένη με τη μουσική της Ελένης Καραΐνδρου
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος
Σενάριο, σκηνοθεσία: Θόδωρος Αγγελόπουλος |
Ταξίδι στα Κύθηρα (1984)
Ο μελισσοκόμος (1986)
Τοπίο στην ομίχλη (1988)
Το μετέωρο βήμα του πελαργού (1991)
Το βλέμμα του Οδυσσέα (1995)
Μία αιωνιότητα και μια μέρα (1998)
Το λιβάδι που δακρύζει (2004)
Η σκόνη του χρόνου (2008)
Πηγές
- Συνέντευξη Ελένης Καραΐνδρου στην εφημερίδα “Το Βήμα” και στο Γιώργο Σκίντσα, 2000
- Επίσημο site Θόδωρου Αγγελόπουλου / www.theoangelopoulos.gr
- Συνέντευξη Ελένης Καραΐνδρου στο περιοδικό Avopolis και στο Χάρη Συμβουλίδη, 2009
Οι απόψεις και οι σκέψεις των συνεργατών του Ορφέα δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τη γνώμη του περιοδικού.
Απαγορεύεται αυστηρά η χρήση και η αναδημοσίευση του συνόλου ή μέρους των άρθρων του Ορφέα, χωρίς προηγούμενη άδεια των υπευθύνων του περιοδικού και του συντάκτη και χωρίς ταυτόχρονη αναφορά της επωνυμίας του περιοδικού, του ονοματεπωνύμου του συντάκτη και του ακριβούς συνδέσμου του άρθρου
Απαγορεύεται αυστηρά η χρήση και η αναδημοσίευση του συνόλου ή μέρους των άρθρων του Ορφέα, χωρίς προηγούμενη άδεια των υπευθύνων του περιοδικού και του συντάκτη και χωρίς ταυτόχρονη αναφορά της επωνυμίας του περιοδικού, του ονοματεπωνύμου του συντάκτη και του ακριβούς συνδέσμου του άρθρου
Σχόλια
Τροφοδοσία RSS για τα σχόλια αυτού του άρθρου.