151 αναγνώστες online
Find us on FacebookJoin us on Facebook
sideBar



Σαββέρια Μαργιολά - «Αλισάχνη»

ΜΑΡΙΑ ΣΑΧΠΑΣΙΔΗ «Τι έχω να χάσω»

Τάσος Π. Καραντής
Τάσος Π. Καραντής
Πρώτη Παρουσίαση
ΜΑΡΙΑ ΣΑΧΠΑΣΙΔΗ - «Τι έχω να χάσω»
20.08.2017
Ορφέας | Main Feed
Μιχάλης Τσαντίλας

Σύντομη ιστορική αναδρομή
Σεπτέμβριος 2007. Κυκλοφορεί το τεύχος #144 του περιοδικού Δίφωνο, στο οποίο δημοσιεύεται το άρθρο του κ. Αλέξη Βάκη με τίτλο «Ο Θεός και οι Καίσαρες: Οι συνθέτες, οι τραγουδοποιοί και οι ενδιάμεσα εμπλεκόμενοι». Το διαβάζω και προβληματίζομαι. 15 Οκτωβρίου 2008. Το άρθρο επαναδημοσιεύεται στο μπλογκ Μουσικά Προάστια του Ηρακλή Οικονόμου. Το ξαναδιαβάζω και αφήνω ένα σύντομο αλλά ομολογουμένως αιχμηρό σχόλιο. Ενοχλείται ο συγγραφέας και έχουμε μία έντονη αλλά ενδιαφέρουσα, κατά τη γνώμη μου, ανταλλαγή σχολίων (μπορείτε να διαβάσετε το κείμενο και όλα τα σχόλια στη διεύθυνση http://mousikaproastia.blogspot.com/2008/10/blog-post_15.html). Νόμιζα ότι εκεί είχε λήξει το θέμα.
Επιστροφή στο μέλλον: Ιούλιος 2009. Αγοράζω το νέο τεύχος του περιοδικού Μετρονόμος (#33, Απρίλιος-Ιούνιος 2009). Ανάμεσα στα άλλα πολύ ενδιαφέροντα άρθρα, εντοπίζω και ένα του κ. Βάκη με τίτλο: «Πράσινοι και Βενετοί: Οι – διακριτές – έννοιες του συνθέτη και του τραγουδοποιού στο σημερινό περιβάλλον». Διαπιστώνω με μεγάλη έκπληξη ότι πρόκειται ουσιαστικά για μια απάντηση στα σχόλιά μου, κοντά 9 μήνες από τη δημοσίευσή τους.
Ομολογώ ότι η διπλωματία δεν είναι το φόρτε μου. Ίσως, εκείνο το πρώτο σχόλιό μου να ήταν σκληρό (αν και σε καμία περίπτωση δεν το θεωρώ ανάρμοστο καθώς δεν αναφερόταν στην προσωπικότητα του κ. Βάκη ούτε στο έργο του γενικότερα αλλά σε ένα συγκεκριμένο κείμενό του). Τον ευχαριστώ πάντως που ασχολήθηκε μαζί μου, γράφοντας παράλληλα σωστά το όνομά μου... Η όλη συζήτηση αφορούσε στους ρόλους των συνθετών και των τραγουδοποιών στο σύγχρονο μουσικό τοπίο αν και οι διαφωνίες μου δεν περιορίζονται σε αυτό. Παρακάτω, κάνω μια πρώτη απόπειρα να ξεκαθαρίσω μερικά γενικά θέματα και να δώσω τη δική μου οπτική.
First things first: εξηγώντας τα αυτονόητα
Ο όρος «τραγουδοποιός» χρησιμοποιείται κατ’ αντιστοιχία με τον βρετανικό «singer-songwriter», ο οποίος αναφέρεται σε εκείνους τους καλλιτέχνες που δημιουργούν τραγούδια, γράφοντας οι ίδιοι τη μουσική, συνήθως και το στίχο, και τα ερμηνεύουν οι ίδιοι. Η χρήση του όρου αυτού εδραιώθηκε στην Βρετανία και στην Αμερική κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, οπότε και εμφανίστηκαν οι πρώτοι πραγματικά δημοφιλείς τέτοιοι καλλιτέχνες, για να τους ξεχωρίσει από τους «σκέτους» songwriters (τις «ομάδες εργασίας» της Tin Pan Alley π.χ.) οι οποίοι έγραφαν, τις περισσότερες φορές, κατά παραγγελία, ή έχοντας κατά νου την απήχηση στο κοινό, και πούλαγαν τις παρτιτούρες σε τραγουδιστές και συγκροτήματα. Ήταν η εποχή που οι κυνηγοί ταλέντων και οι μουσικοί παραγωγοί, αφού ανακάλυπταν μια καλή φωνή, έκαναν μια βόλτα από τα γραφεία των συνθετών, στο Brill Building ή στην Denmark Street, έβλεπαν την «πραμάτεια» τους και επέλεγαν αυτά που θεωρούσαν εν δυνάμει επιτυχίες. Οι πρώτοι που «έσπασαν» αυτή την πρακτική ήταν οι Beatles στη Βρετανία και ο Bob Dylan στην Αμερική. Όχι ότι δεν υπήρχαν και πριν τέτοια παραδείγματα. Απλά, η σαρωτική επιτυχία των δύο αυτών ονομάτων, ευνοούμενη και από τις τότε νέες επικρατούσες συνθήκες (δηλαδή ΚΑΙ από την εποχή), άνοιξε διάπλατα τις πόρτες για όσους ένιωθαν εγκλωβισμένοι από το έως τότε ισχύον σύστημα. Μετά τους Beatles και τον Dylan, δεν είχε σημασία αν ήσουν όμορφος, «καλλίφωνος» ή είχες τις πλάτες ενός μεγαλοπαραγωγού. Έφτανε να έχεις ταλέντο και προσωπικότητα, δηλαδή κάτι δικό σου να πεις. Ο όρος «συνθέτης» («composer» αγγλιστί) πάλι, αναφέρεται στους δημιουργούς που ασχολούνται και με τη «σοβαρή» μουσική, με έργα δηλαδή καθαρά μουσικά και μακριά από τη «λαϊκή» φόρμα του τραγουδιού.
Στη χώρα μας βέβαια, συμβαίνει κάτι παράξενο: αποκαλούμε συνθέτες ακόμα και δημιουργούς οι οποίοι έχουν ασχοληθεί ελάχιστα ή καθόλου με κάτι πέρα από το τραγούδι. Αυτό πιθανότατα συνέβη γιατί, πολύ πριν εμφανιστεί μαζικά το φαινόμενο των τραγουδοποιών εδώ, η λέξη «συνθέτης» χρησιμοποιούνταν ήδη για τους δημιουργούς που μελοποιούσαν ποίηση ή στίχο. Έτσι, φτάσαμε στην περίεργη θέση να ονομάζουμε «συνθέτες» όσους μελοποιούν στίχο και «τραγουδοποιούς» όσους τον γράφουν μόνοι τους. Πάρτε για παράδειγμα τον Δήμο Μούτση. Αν και έχει γράψει σχεδόν αποκλειστικά τραγούδια (πολύ σπουδαία ομολογουμένως), δύσκολα θα σας τον αναφέρει κάποιος ως τραγουδοποιό. Μία άλλη παρανόηση οδηγεί στον ορισμό του συνθέτη ως κάποιου που έχει ολοκληρώσει ωδειακές σπουδές (έχει δηλαδή δίπλωμα σύνθεσης), ασχέτως αν αυτός στη συνέχεια δεν γράφει τίποτε άλλο εκτός από τραγούδια. Και αυτός βέβαια ο ορισμός παρουσιάζει σημεία «ασυνέχειας». Πού θα κατατάξεις τον Χατζιδάκι ας πούμε, ο οποίος ως γνωστόν δεν ολοκλήρωσε ποτέ τις σπουδές του; Εύκολα προκύπτει η διαπίστωση ότι τα πράγματα μπορούν να μπλέξουν πολύ άσχημα...
Ο κ. Βάκης όμως κάνει ένα ακόμα βήμα παραπέρα: «οι τραγουδοποιοί, χωρίς να υποτιμώ βέβαια τα πολύ όμορφα τραγούδια που μας έχουν χαρίσει κατά καιρούς, ορίζονται ως τέτοιοι (και σε αντιδιαστολή με τους συνθέτες) από την απουσία ενός αυτόνομου μουσικού λόγου, στο βαθμό που περιορίζονται απλώς στο να αρθρώνουν μια «απαγγελία» του στίχου, μέσα από μια υποτυπώδη μουσική φρασεολογία η οποία συχνά εξαντλείται στο να παρακολουθεί τις εναλλαγές των συγχορδιών στην κιθάρα ή στο πιάνο» γράφει στον Μετρονόμο. Δηλαδή, σα να λέμε, το να σε πει κάποιος τραγουδοποιό είναι σα να... σε «βρίζει»! Φανταστείτε διάλογο: «τι λένε τα τραγούδια του τάδε;» «Α, τίποτα. Πρόκειται περί τραγουδοποιού» (!) Επιτρέψτε μου να πω, αν και πιθανότατα δεν έχω ούτε στο ελάχιστο τις γνώσεις και τις εμπειρίες του κ. Βάκη, ότι βρίσκω αυτόν τον ορισμό ανήκουστο και αφοριστικό. Και στη συνέχεια, για να στηρίξει τον ήδη τρεκλίζοντα συλλογισμό του, «αναγκάζεται» να ανακυρήξει συνθέτες τους Beatles και τον Dylan (εναλλακτικά τους αποκαλεί «πραγματικούς μουσικούς δημιουργούς» και με αυτό δε θα διαφωνήσω καθόλου)! Τέλος πάντων, αν αρχίσουμε να φτιάχνουμε ο καθένας τον δικό του ορισμό, η εν Ελλάδι μουσική δημοσιογραφία δεν θα έχει και πολλές ελπίδες να βγει από την ανυποληψία στην οποία βρίσκεται...
Η εποπτεία του μουσικού μέσου και τα μεταπρατικά παιχνίδια
Είναι άραγε απολύτως απαραίτητο να έχει κάνει κάποιος μουσικές σπουδές για να ασχοληθεί επαρκώς με τη μουσική και το τραγούδι; «Το ζήτημα δεν εξαντλείται φυσικά στη θεωρητική κατάρτιση, αν και η εποπτεία του μουσικού μέσου είναι αναγκαία προϋπόθεση ώστε ο δημιουργός να αναπτύξει με αυτάρκεια το τελέντο του» είναι η γνώμη του κ. Βάκη. Κατά τη δική μου, το ζήτημα δεν έχει απαραίτητα σχέση με τη θεωρητική κατάρτιση. Εξηγούμαι: θα βρει κανείς πολλά παραδείγματα μη καταρτισμένων μουσικών που όμως κατάφεραν να αλλάξουν τον μουσικό χάρτη της εποχής τους και, αντίθετα, άλλων, πλήρως καταρτισμένων, οι οποίοι δεν άφησαν τίποτα πίσω τους. Με λίγα λόγια, τα πράγματα δεν είναι άσπρα-μαύρα και ο καθένας μπορεί να ακολουθήσει τον δικό του δρόμο για να αποκτήσει τις απαιτούμενες μουσικές γνώσεις. Οι Beatles (ναι, πάλι αυτοί) ας πούμε, δεν είχαν ιδέα από μουσική θεωρία αλλά δεν τα κατάφεραν κι άσχημα. Ο Paul McCartney, μάλιστα, ενώ είχε την ευκαιρία να αποκτήσει ωδειακή παιδεία στα μετέπειτα χρόνια, απέρριψε τελικά την ιδέα, φοβούμενος ότι θα χάσει τη μουσική «αθωότητά» του (μεσαιωνικό ακούγεται, το ξέρω).
Και πώς καταλήξαμε στην παγκόσμια κυριαρχία των τραγουδοποιών, την οποία ο κ. Βάκης θεωρεί υπεύθυνη για τα στάσιμα νερά της μουσικής μας πραγματικότητας; Κατά τον ίδιο, ολόκληρο το «μεταπρατικό σύστημα εξουσίας» (δισκογραφικές εταιρείες, ραδιόφωνα, τύπος) αποφάσισε να μεταθέσει το κέντρο της προσοχής από τους συνθέτες στους τραγουδοποιούς, έχοντας «πολύ συγκεκριμένα προσδοκώμενα» από την κίνηση αυτή. Αυτά βέβαια δεν είναι απόλυτα ξεκάθαρο ποια είναι (μπαίνουμε στα χωράφια της συνωμοσιολογίας πια) ούτε αποσαφηνίζεται γιατί το σύστημα αυτό θεώρησε ότι θα επωφεληθεί παραμερίζοντας τους συνθέτες, οι οποίοι αναφέρονται ως «αυτόνομες μουσικές οντότητες» (ενώ οι τραγουδοποιοί όχι). Και, αλήθεια, η διαπλοκή μεταξύ δημιουργών και ραδιοφωνικών παραγωγών, γιατί αφορά μόνο τη μία πλευρά; Θα ήταν άραγε απαραίτητα καλύτερα τα πράγματα αν «βασίλευαν» ακόμα οι συνθέτες; Και μήπως τελικά δεν είναι απαραίτητο σώνει και καλά να «επικρατήσει» ένα από τα δύο «στρατόπεδα» αλλά θα ήταν καλύτερο να υπάρχει ο χώρος για να ανθίσουν όλες οι τάσεις; Δηλαδή τι προτείνεις;

Σε μια χώρα όπου η μουσική είναι τόσο παρεξηγημένη, όπου όλα γίνονται τόσο πρόχειρα και όπου η (μουσική) παιδεία λάμπει δια της απουσίας της, είναι επόμενο να μην έχουμε καταφέρει ακόμα να συμφωνήσουμε για τους όρους που θα χρησιμοποιούμε σε κάθε περίπτωση. Θα προσπαθήσω λοιπόν να δώσω την δική μου άποψη, ελπίζοντας ότι έτσι θα συμβάλλω κι εγώ σε μια γενικότερη συζήτηση που θα κάνει τα πράγματα λίγο πιο διαυγή.
Είτε ορατόρια γράφει κάποιος, είτε τραγούδια, ουσιαστικά αυτό που κάνει είναι σύνθεση (συν+θέση) και αυτό που τελικά έχει σημασία είναι αν αυτή είναι αξιόλογη ή όχι. Βέβαια, άλλες γνώσεις, άλλη αντίληψη, άλλη μέθοδος χρειάζεται για τη δημιουργία ενός συμφωνικού έργου, άλλη για ένα τρίλεπτο τραγούδι. Οπότε, είναι αναγκαίο να συμφωνήσουμε ότι θα αποκαλούμε «τραγουδοποιούς» όσους γράφουν αποκλειστικά τραγούδια και «συνθέτες» όσους ασχολούνται ισότιμα, ή κυρίως, με καθαρά μουσικά έργα. Εκτός αν καταργήσουμε τελείως τον όρο «τραγουδοποιός» και αναφερόμαστε σε «συνθέτες τραγουδιών» (προσωπικά θα το προτιμούσα αλλά είναι μάλλον πιο δύσχρηστο, άσε που ήδη βλέπω κάποιους να λοξοκοιτάνε...). Άρα λοιπόν, ο Σωκράτης Μάλαμας και ο Bruce Springsteen είναι τραγουδοποιοί, ο Μίκης Θεοδωράκης και ο Ennio Morricone είναι συνθέτες. Με αυτό τον διαχωρισμό γίνονται τα πράγματα πιο απλά νομίζω.

Ο δρόμος προς το φως
Στην περίπτωση λοιπόν που θα είμαστε δυσαρεστημένοι με το επίπεδο της μουσικής και των τραγουδιών που μας περιβάλλουν (όπως ο κ. Βάκης και εγώ), θα πρέπει να μπορούμε να καταλάβουμε, με βάση τα παραπάνω, ότι αυτό δεν οφείλεται στην επικράτηση των τραγουδοποιών αλλά στο ότι πάνω σε αυτό το τρένο ανέβηκαν και πολλοί ατάλαντοι ή καιροσκόποι, οι οποίοι εκμεταλλεύτηκαν την καπατσοσύνη τους σε άλλους, εξωμουσικούς, τομείς για να καταφέρουν να παραμείνουν στο παιχνίδι. Το ίδιο άλλωστε συνέβη και παλιότερα, στη χρυσή εποχή των συνθετών, τότε που πολλοί θεώρησαν ότι το να μελοποιήσουν ποιήματα του Σεφέρη τούς έκανε αυτομάτως σπουδαίους.
Πολύ σωστά, ο κ. Βάκης παρατηρεί στο Δίφωνο ότι: «[...] στις μέρες μας ευδοκιμεί ένα επιπλέον αξίωμα. Το οποίο θεωρεί ότι ο στίχος ενός τραγουδιού είναι αυτός που κυρίως δίνει το στίγμα. Κάτι που σημαίνει ότι η μουσική έχει πια δευτερεύουσα σημασία και αρκείται στο να «ντύσει» με ήχους τις εικόνες που αναδύονται από το κείμενο. Δυσκολεύομαι να παρακολουθήσω αυτό το ιδεολόγημα.» Αυτό το απόσπασμα θα το υπέγραφα και με τα δυο μου χέρια. Λιγοστεύουν συνεχώς (όχι ότι ήταν ποτέ πολλοί) στη χώρα μας, εκείνοι που θα φτιάξουν τραγούδια που να έχουν να πουν κάτι στον μουσικό τομέα αλλά και εκείνοι που θα είναι σε θέση να εκτιμήσουν κάτι τέτοιο. Βρισκόμαστε σε έναν φαύλο κύκλο που δύσκολα θα κλείσει (όσο κι αν τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα ελπιδοφόρα μηνύματα). Κι αυτό γιατί απουσιάζει παντελώς από τα σχολεία μας η μουσική παιδεία. Βάλτε αυτό το στοιχείο στην εξίσωση και θα έχετε τη λύση σας...

Οι απόψεις και οι σκέψεις των συνεργατών του Ορφέα δεν ταυτίζονται απαραίτητα με τη γνώμη του περιοδικού.
Απαγορεύεται αυστηρά η χρήση και η αναδημοσίευση του συνόλου ή μέρους των άρθρων του Ορφέα, χωρίς προηγούμενη άδεια των υπευθύνων του περιοδικού και του συντάκτη και χωρίς ταυτόχρονη αναφορά της επωνυμίας του περιοδικού, του ονοματεπωνύμου του συντάκτη και του ακριβούς συνδέσμου του άρθρου

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΣΧΟΛΙΑ

RSS

ΤΑ ΠΙΟ ΔΙΑΒΑΣΜΕΝΑ (90d)

ΑΦΙΕΡΩΜΑΤΑ

ΕΙΠΑΝ - ΕΓΡΑΨΑΝ

Θα ’ρθει η μέρα που η νέα φτώχεια θα εκδικηθεί πολύ σκληρά τους άθλιους τραπεζίτες. Για τη μέρα αυτή τραγουδώ πάντα.
Μανώλης Μητσιάς

ΣΑΝ ΣΗΜΕΡΑ / ΑΥΡΙΟ

20/8/1949 Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη ο τραγουδοποιός Νικόλας Άσιμος
21/8/1903 Γεννήθηκε ο συνθέτης Κώστας Γιαννίδης (Γιάννης Κωνσταντινίδης)
21/8/1976 Γεννήθηκε ο τραγουδιστής Νίκος Βέρτης
21/8/2008 Έφυγε από τη ζωή νικημένος από τον καρκίνο ο στιχουργός και φιλόλογος Ηλίας Κατσούλης

ΤΥΧΑΙΑ TAGS